Dz. pr.2542 | Wydanie 6843 Piątek, 20 listopada 2026
WYDANIE NR 6843
REJ. PR. 2512
← Wszystkie artykuły
PL

PRAWO Z RÓŻNYCH PERSPEKTYW

Opublikowano: 14.11.2026

Od Skały Prawa do parlamentu - kilka słów o islandzkim Alþingi.

Autor:

Treść oryginalna.

Od Skały Prawa do parlamentu - kilka słów o islandzkim Alþingi.

W dolinie Þingvellir, około pięćdziesięciu kilometrów od dzisiejszego Reykjavíku, przez stulecia raz w roku recytowano z pamięci obowiązujące prawo, a odtworzenie całości zajmowało trzy lata. Tak funkcjonował Alþingi, zgromadzenie powstałe w 930 roku, którego tradycję kontynuuje współczesny parlament Islandii.

W historii europejskich instytucji prawnych niewiele jest miejsc, w których związek pomiędzy przestrzenią, prawem i organizacją wspólnoty pozostaje równie czytelny. W skalnej dolinie stanowiono prawo i rozstrzygano spory, a z miejscem zwanym Skałą Prawa wiązała się działalność głosiciela prawa, do którego obowiązków należało publiczne recytowanie obowiązujących przepisów.

Alþingi bywa nazywany najstarszym parlamentem świata, jednak z perspektywy prawnika ciekawsze od samego rekordu są przemiany, jakim przez kolejne stulecia podlegały jego struktura, kompetencje i pozycja ustrojowa, ponieważ to one pokazują, ile w dzisiejszym parlamencie pozostało z dawnego zgromadzenia.

Dwa tygodnie pod gołym niebem.

Þingvellir, którego nazwę tłumaczy się jako równiny zgromadzenia, było miejscem dorocznych spotkań poświęconych stanowieniu prawa i rozstrzyganiu sporów, który zbierał się tam aż do 1798 roku. Obrady odbywały się pod gołym niebem i trwały zwykle około dwóch tygodni, a ich uczestnicy zatrzymywali się w tymczasowych obozowiskach. Z uwagi na to, iż zgromadzeniu towarzyszyły również wymiana handlowa i kontakty społeczne, sprawy prawne pozostawały bezpośrednio związane z codziennym życiem wspólnoty.

Posługiwanie się w odniesieniu do tego zgromadzenia pojęciem parlamentu wymaga jednak ostrożności, gdyż współczesny czytelnik wiąże parlament przede wszystkim z przedstawicielstwem politycznym, wyborami i wykonywaniem władzy ustawodawczej, podczas gdy średniowieczny Alþingi obejmował struktury realizujące różne zadania, których nie sposób opisać za pomocą dzisiejszych kategorii podziału władz.

Centralne miejsce zajmowała Lögrétta, czyli Rada Prawa, w której zasiadali lokalni przywódcy określani jako goðar, a z czasem również biskupi. Do jej zadań należało natomiast uchwalanie przepisów, rozstrzyganie sporów dotyczących prawa oraz udzielanie zwolnień od jego stosowania, przy czym decyzje podejmowano zwykłą większością głosów.

Rozróżnienie pomiędzy zgromadzeniem a działającymi w jego ramach organami ma zasadnicze znaczenie dla zrozumienia tej instytucji, ponieważ sama obecność na dorocznym spotkaniu nie oznaczała bowiem uczestnictwa w wykonywaniu kompetencji prawodawczych, a społeczny zasięg zgromadzenia był znacznie szerszy niż krąg osób, którym przysługiwał wpływ na podejmowane rozstrzygnięcia.

Prawo, które trzeba było znać na pamięć.

Z najwcześniejszym okresem działalności Alþingi wiąże się Lögberg, czyli Skała Prawa, oraz głosiciel prawa, określany po islandzku jako lögsögumaður, który zajmował centralną pozycję w organizacji średniowiecznego zgromadzenia. W okresie, gdy prawo przekazywano przede wszystkim ustnie, do jego podstawowych obowiązków należało zachowywanie znajomości obowiązujących reguł oraz ich publiczne recytowanie. Każdego roku przedstawiał jedną trzecią przepisów, dzięki czemu w ciągu trzyletniego cyklu odtwarzano całość prawa. Przewodniczył również Radzie Prawa, co łączyło odpowiedzialność za przekazywanie norm z udziałem w kierowaniu pracami organu prawodawczego.

Znaczenie tego urzędu wynikało z warunków, w których funkcjonował ówczesny porządek prawny. Skoro znajomość przepisów nie mogła opierać się na powszechnym dostępie do ich pisemnego tekstu, szczególną rolę odgrywała osoba zobowiązana do ich zapamiętywania i publicznego odtwarzania. Głosiciel prawa zapewniał zatem instytucjonalną ciągłość wiedzy o obowiązujących regułach, choć samo ich recytowanie nie oznaczało uprawnienia do samodzielnego ustanawiania nowych norm.

Kuszące są w tym miejscu współczesne porównania, w których głosiciel prawa staje się odpowiednikiem przewodniczącego parlamentu, a jego wystąpienia odpowiednikiem urzędowej publikacji aktów normatywnych. Każda z tych analogii przybliża pewien aspekt dawnego rozwiązania, lecz żadna nie oddaje w pełni porządku, w którym ustny przekaz stanowił podstawowy sposób utrwalania i komunikowania reguł.

Nie tylko ustawodawca.

O złożoności organizacji Alþingi świadczy również rozwój sądownictwa, które pozostawało związane z dorocznym zgromadzeniem. Około 965 roku utworzono sądy odpowiadające czterem częściom wyspy, natomiast na początku XI wieku powstał piąty sąd, któremu przypisuje się funkcję zbliżoną do instancji odwoławczej.

W ramach jednej instytucji rozwijały się zatem zarówno mechanizmy stanowienia norm, jak i procedury rozstrzygania sporów. Opisywanie średniowiecznego Alþingi wyłącznie jako organu ustawodawczego byłoby więc daleko idącym uproszczeniem.

Dla historyka prawa istotne pozostaje ustalenie, jak rozdzielano poszczególne zadania i komu powierzano ich wykonywanie, ponieważ dopiero analiza kompetencji pozwala odtworzyć rzeczywisty charakter instytucji. Utrwalona nazwa, choć wskazuje na ciągłość tradycji, nie przesądza jeszcze o podobieństwie rozwiązań ustrojowych.

Ta sama nazwa, inna władza.

Zasadniczą zmianę przyniosło podporządkowanie islandzkich przywódców królowi Norwegii w latach 1262-1264, po którym królewskie kodeksy przeobraziły miejscowy porządek prawny. Urząd głosiciela prawa zastąpiono dwoma urzędnikami zwanymi lögmenn, Lögrétta nabrała przede wszystkim charakteru sądowego, a wykonywanie kompetencji prawodawczych uzależniono od zgody monarchy.

Zgromadzenie nadal funkcjonowało, jednak jego relacja z ośrodkiem władzy uległa zasadniczemu przekształceniu, a wraz ze wzrostem znaczenia działalności sądowej zmieniał się charakter całej instytucji. Ostatecznie zniesiono ją dekretem królewskim z 6 czerwca 1800 roku, a jej funkcje sądowe przejął nowy sąd wyższy w Reykjavíku.

Dzieje tego okresu pokazują, że zachowanie instytucji pod historyczną nazwą może współistnieć z daleko idącym ograniczeniem jej samodzielności, jeżeli zmianie ulegają podstawy wykonywania przypisanych jej kompetencji.

Powrót, ale na nowych zasadach.

Powrót Alþingi nastąpił na podstawie dekretu z 8 marca 1843 roku, a pierwsze posiedzenie odtworzonego zgromadzenia odbyło się 1 lipca 1845 roku w Reykjavíku. Jego początkowa pozycja była jednak ograniczona, ponieważ pełnił funkcję doradczą wobec monarchy i nie dysponował własną władzą ustawodawczą.

Odtworzenie zgromadzenia stanowiło więc nawiązanie do historycznej tradycji, której nadano formę odpowiadającą nowym warunkom ustrojowym. Dopiero konstytucja z 1874 roku przyznała Alþingi udział we władzy ustawodawczej, wykonywanej wraz z monarchą w sprawach islandzkich, wprowadzając zarazem strukturę dwuizbową. Kolejny etap nastąpił w 1904 roku, kiedy autonomia Islandii przyniosła rządy oparte na odpowiedzialności ministra przed parlamentem.

Procesowi temu towarzyszyło stopniowe poszerzanie reprezentacji politycznej, czego symbolem pozostaje wybór pierwszej kobiety, Ingibjörg H. Bjarnason, do Alþingi w 1922 roku.

Szczególną wymowę miał też powrót do Þingvellir 17 czerwca 1944 roku, kiedy ustanowiono tam Republikę Islandii, dzięki czemu dawne miejsce zgromadzeń ponownie stało się przestrzenią wydarzenia ustrojowego. Przemiany organizacji parlamentu trwały również później, a w 1991 roku zniesiono jego podział na dwie izby.

Najstarszy, czyli jaki?

Określenie Alþingi mianem najstarszego istniejącego parlamentu świata wymaga sprecyzowania kryterium, według którego ocenia się pierwszeństwo. Guinness World Records wskazuje na islandzką tradycję sięgającą 930 roku, odróżniając ją od nieprzerwanej historii zgromadzenia Tynwald na wyspie Man i zastrzegając, że początki Tynwaldu mogą być nawet wcześniejsze.

W odniesieniu do Alþingi należy zatem rozróżniać ciągłość tradycji i ciągłość instytucji, ponieważ każda z tych płaszczyzn prowadzi do innych pytań. Średniowieczne zgromadzenie, organ podporządkowany monarsze, dziewiętnastowieczne ciało doradcze i współczesny parlament pozostają związane wspólną historią, choć różnią się zakresem władzy i zasadami uczestnictwa.

Z tej perspektywy Skała Prawa nabiera znaczenia wykraczającego poza atrakcyjną opowieść o początkach parlamentaryzmu, gdyż stanowi punkt wyjścia do poznania instytucji, której dzieje pokazują, jak wraz ze zmianami porządku politycznego przekształcają się sposoby stanowienia prawa, organizacja sądownictwa i podstawy reprezentacji wspólnoty.

Autor: