Dz. pr.2542 | Wydanie 6843 Piątek, 20 listopada 2026
WYDANIE NR 6843
REJ. PR. 2512
← Wszystkie artykuły

ARCHIWUM PRASOWE

Opublikowano: 15.11.2020

Ciemnota jako źródło przestępstwa i jako okoliczność karę łagodząca.

Ciemnota jako źródło przestępstwa i jako okoliczność karę łagodząca.

Istnienie przestępstwa i kary możliwe jest w tylko w państwie, tylko bowiem państwo, dążąc do spełnienia swoich wzniosłych celów, a głównie do urzeczywistnienia pomyślności ogólnej, posiada władzę, która nad wolą jednostek górując, i siłami tych jednostek rozporządzający, na wypadek kollizyji z siłami przyrody, przedsiębierze środki ochronne, - na wypadek zaś kollizyji z wolą jednostek ogłasza, co za przeciwne swoim celom uważa, i czynów tych zakazując, karą za ich spełnienie zagraża. Czyny takie to właśnie przestępstwa.

Gazeta Sądowa Warszawska nr 39, rok I, 15 grudnia 1873 r.

Powszechnie uznanym jest pewnik, że oświata i wykształcenie są najgłówniejszymi warunkami pomyślności zarówno pojedynczego człowieka, jak i całych narodów, że jeżeli gruntowne ukształcenie najdobroczynniejszy na rozwój społeczeństwa wpływ wywiera, - to ciemnota nieuchronnie do upadku prowadzi, jest gruntem, na którym z łatwością się szczepią: zmysłowe popędy, brudne namiętności i zbrodnie.

Mając to na uwadze, postaramy się nakreślić właściwe stanowisko ciemnoty w obliczu prawa karnego, i odpowiedzieć na pytanie, czy ciemnota sama przez się wywiera wpływ na wymiar kary?

Karygodność ciemnoty.

Istnienie przestępstwa i kary możliwe jest w tylko w państwie, tylko bowiem państwo, dążąc do spełnienia swoich wzniosłych celów, a głównie do urzeczywistnienia pomyślności ogólnej, posiada władzę, która nad wolą jednostek górując, i siłami tych jednostek rozporządzający, na wypadek kollizyji z siłami przyrody, przedsiębierze środki ochronne, - na wypadek zaś kollizyji z wolą jednostek ogłasza, co za przeciwne swoim celom uważa, i czynów tych zakazując, karą za ich spełnienie zagraża. Czyny takie to właśnie przestępstwa.

Tak więc, przestępstwo jest to czyn celom państwa przeciwny, i jako taki podlegający przewidzianej karze. Przestępcą będzie ten, kto, wbrew zakazowi, podobnego czynu świadomie się dopuszcza. Z powyższego określenia wypływaćby się zdawało, że czyn, choć celem państwa przeciwny i pod karą zakazany, o tyle przecież tylko jest karygodnym, o ile istnieje pewność, że jego sprawca znał cele państwa i jego zakazy, czyli o ile, spełniając dany czyn, wiedział, że spełnia przestępstwo i naraża się na karę, - a więc w przeciwnym razie, sprawca, jako jedynie przez nieświadomość przeciw zakazowi prawa karnego wykraczający, wolnymby być winien od kary.

Tym sposobem moglibyśmy dojść do wniosku: że brak wykształcenia, że umysłowa ciemnota niejednokrotnie wprost uwalniać winna od kary. Podobne jednak uprzywilejowanie umysłowej ciemnoty byłoby przeciwne celom państwa, moralności i słuszności. Państwo też na taki przywilej pozwalać nie może, aby, jak się prawnik rzymski wyraził: ne in melioribus conditionis essent stulti quam periti, (aby głupcy nie byli w lepszym położeniu od rozsądnych) i dlatego też na czele swych zakazów karnych wygłasza zasadę: - że nikt nieznajomością ustaw karnych tłómaczyć się nie może.

Lecz prawo mówi tu o jednostce fizycznej dojrzałej i umysłowo zdrowej, wolną wolą i świadomością obdarzonej: - gdzie więc brak woli (przymus i choroby umysłowej) lub gdzie nie postaje przeświadczenia (podstęp, błąd, niedojrzały lub zgrzybiały, choroby umysłowe) wreszcie, gdzie czyn przestępny powoduje tylko prosty przypadek t.j. fakt już po za obrębem woli i przeświadczenia sprawy leżący, tam prawo wyrzeka bezkarność.

Ściśle biorąc, nie wszystkie z wyżej przytoczonych okoliczności, przeświadczenie i wolę w zupełności wyłączają. Nie ma tak silnego przymusu, któryby zupełnie zniósł wolę, gdyż nawet tak zwany przymus nieprzeparty, istnienia woli nie wyłącza. Jeśli bowiem tak przymuszony sprawca spełnił czyn przestępny, to, przez samo jego spełnienie, istnienie swej woli ujawnił - quia quamvis si liber essct nolluissem, tamen coactus vollui, mawiali rzymianie. Podstęp, błąd biorąc w zasadzie (in abstracto) nigdy istnienia świadomości nie wyłączają w zupełności; tem zaś mniej wiek dziecięcy, będący tylko nierozwinięciem i zgrzybiały, będący tylko stępieniem świadomości.

Widzimy więc, że wyszczególnione wyżej stany niepoczytalne, oprócz chorób umysłowych nie znoszą świadomości lub woli, ale je tylko krępują.

W obec tego rodzi się pytanie: - dlaczego prawodawca nie zaliczył do tej kategorii ciemnoty? – przecież, jak widzimy, człowiek nie może być odpowiedzialnym, skoro tylko skrępowanie przeświadczenia i woli istnieje? Wszak zgrzybiałego starca i dziecię dla tego prawo uwalnia od kary, że już lub jeszcze